| تعداد نشریات | 14 |
| تعداد شمارهها | 210 |
| تعداد مقالات | 1,973 |
| تعداد مشاهده مقاله | 3,485,918 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 2,815,956 |
رهیافتی بر زمینههای انعقاد قرارداد 1919 ایران و بریتانیا و فرجام آن | ||
| سیاست در آینه تاریخ | ||
| دوره 3، شماره 1 - شماره پیاپی 9، خرداد 1405، صفحه 81-100 اصل مقاله (1.12 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30466/jhf.2026.56772.1055 | ||
| نویسنده | ||
| علی اصغر رجبی* | ||
| استادیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| قرارداد 1919 ایران و بریتانیا، نقطه عطفی در تاریخ مناسبات بینالمللی ایران در سدهی بیستم میلادی محسوب میشود. این توافق که به ابتکار لرد کرزن (وزیر خارجۀ بریتانیا) و با همکاری وثوقالدوله و کاکس (نمایندۀ بریتانیا در ایران) تدوین و در بستر هرجومرج پس از جنگ جهانی اول و ضعف شدید دولت مرکزی ایران منعقد گردید، درصدد بود تا سلطهی سیاسی، اقتصادی و نظامی بریتانیا بر ایران را به صورتی نهادینهشده و رسمی تثبیت نماید. هدف بریتانیا از این قرارداد، ظاهراً کمکهای مالی و نظامی برای حفظ و توسعهی ایران بود، اما در حقیقت، انگیزهی اصلی آن، تأمین منافع استعماری، حفظ منابع نفتی و تضمین امنیت مستعمرهی مهم خود (هند) از طریق کنترل ایران بهعنوان یک منطقهی حائل بود. بااینحال، قرارداد ۱۹۱۹ به دلیل مخالفتهای گستردهی داخلی و خارجی هرگز به تصویب نهایی نرسید. ایرانیان این قرارداد را ناقض استقلال کشور و مغایر با قانون اساسی مشروطه میدانستند. دولتهای روسیه، فرانسه و آمریکا، هرچند بر اساس منافع خود، اما در رقابت با بریتانیا، با آن مخالفت کردند. پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹، این قرارداد بهطور رسمی لغو شد و سیاست بریتانیا در نفوذ بیشتر در ایران با شکست روبهرو گشت. حال سؤال پژوهش این است قرارداد ۱۹۱۹ بر سیاست داخلی و روابط خارجی ایران چگونه تأثیر گذاشت و چه عواملی منجر به شکست آن شد؟. این مقاله با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به اسناد و منابع تاریخی، به واکاوی ریشهها و زمینههای شکلگیری این قرارداد، ازجمله اهداف بریتانیا در حفظ هندوستان، خلأ قدرت ناشی از انقلاب 1917 اکتبر روسیه و نقش دولت وثوقالدوله میپردازد. سپس مفاد اصلی قرارداد و دلایل مخالفتهای گسترده داخلی و بینالمللی با آن را بررسی میکند. در نهایت، این پژوهش نشان میدهد که چگونه اتحاد نیروهای ملی، مذهبی و روشنفکری در کنار مخالفت قدرتهای رقیب بریتانیا، منجر به شکست نهایی این قرارداد و به تعویق افتادن تحقق اهداف استعماری بریتانیا گردید، اما درعینحال، زمینهساز وقوع کودتای 1299 و استقرار حکومت متمرکز پهلوی شد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| قرارداد 1919؛ ایران و بریتانیا؛ وثوقالدوله؛ کودتای 1299 ش | ||
| مراجع | ||
|
منابع
آبراهامیان، برواند. (1379). ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
اتابکی، تورج. (1387). ایران و جنگ جهانی اول میدان نبرد قدرتهای بزرگ، مترجم مهدی حقیقتخواه تهران: ققنوس.
امینی، علیرضا. (1382). تاریخ روابط خارجی ایران از قاجاریه تا سقوط رضاشاه، تهران: خط سوم.
آوری، پیتر. (1363). تاریخ معاصر ایران از تأسیس تا انقراض سلسله قاجاریه، جلد 1، مترجم محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: عطائی.
اولسون، ویلیام. جی. (1370). چگونگی تکوین قرارداد 1919 انگلیس و ایران، ترجمه شهین احمدی، تاریخ معاصر ایران، کتاب سوم، تهران: مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی.
بهار، محمدتقی/ملکالشعرا. (1371). تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، تهران: امیرکبیر.
بی نام. (1323)، زندگانی سیاسی سلطان احمدشاه، تهران: کتابفروشی علمی.
بی نام. (۱۳۶۲). تاریخ بیستساله ایران، جلد ۲، تهران: نشر علمی.
بی نام. (1363). گزارش ایران؛ قاجاریه و مشروطیت، تهران: نقره.
بی نام. (1368). اسناد محرمانه وزارت خارجه بریتانیا درباره قرارداد 1919 ایران و انگلیس، جلد 1، تهران: کیهان.
بی نام. (1379). اقتصاد سیاسی ایران، ترجمۀ محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
حقشناس، سید علی. (1390). مقاله مروری بر پیمان 1919 ایران و بریتانیا، خبرگزاری اوج، دهم آبان.
دشتی، علی. (1382). پنجاهوپنج نفر، آلمان: نیما.
دولتآبادی، یحیی. (1362). حیات یحیی، جلد 4، تهران: عطار.
راضی، منیره. (1381). پلیس جنوب ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
رایت، دنیس. (1385). انگلیسیها در میان ایرانیان، ترجمۀ اسکندر دلدم، تهران: به آفرین.
رجبی، علیاصغر. (1402). دولتهای رضاخان شاه، تهران: امیرکبیر.
سایکس، سر پرسی. (1377). تاریخ ایران، جلد 2، مترجم محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران: دنیای کتاب.
شمیم، علیاصغر. (1387). ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: مدیر.
شیخالاسلامی، جواد. (1377). اسناد محرمانه وزارت خارجه بریتانیا درباره قرارداد 1919 ایران و انگلیس، جلد 3، تهران: موقوفات افشار یزدی.
صداقت کیش، جمشید. (1394). پلیس جنوب، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
عاقلی، باقر. (۱۳۷۰). شرححال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، جلد 1، تهران: گفتار.
غنی، سیروس. (1377). ایران برآمدن رضاخان برافتادن قاجار و نقش انگلیسیها، مترجم حسن کامشاد، تهران: نیلوفر.
فرخ، مهدی. (1347). خاطرات سیاسی فرخ، به اهتمام پرویز لوشانی، تهران: نامک.
فلاحتی، لیلا. (1385). «واکنش مطبوعات ایران به قرارداد 1919» فصلنامۀ تاریخ معاصر ایران، شمارۀ 39.
کاتوزیان، محمدعلی همایون. (1380). دولت و جامعه در ایران انقراض قاجار و استقرار پهلوی، مترجم حسن افشاری، تهران: نشر مرکز.
کاظمزاده، حسین. (1368). آثار ایرانشهر، جلد 2، تهران: اساطیر.
کدی، نیکی. آر. (1369). ریشههای انقلاب ایران، ترجمه دکتر عبدالرحیم گواهی، تهران: قلم.
کرزن، جرج ناتانیل. (1388). ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی.
کرونین، استفانی. (1393). رضاشاه و شکلگیری ایران نوین، مرتضی ثاقب فر، تهران: جامی.
لنزوسکی، جرج. (1353). رقابت روسیه و غرب در ایران، ترجمه اسماعیل رائین، تهران: جاویدان.
مجد، محمدقلی. (1389). از قاجار به پهلوی 1309 -1298 بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، مترجم رضا مرزانی، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
محمود، محمود. (1353). تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی، جلد 5 و 6، تهران: اقبال.
مدنی، سید جلالالدین. (1391). تاریخ سیاسی معاصر ایران، جلد 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مستوفی، عبدالله. (1343). شرح زندگانی من (تاریخ سیاسی واداری دوره قاجار)، جلد 3، تهران: ناشر.
مکدونالد، سرجان. (1369). اسناد دیپلماتیک قرارداد 1919، ترجمۀ محمدتقی ملک آرایی، مجلۀ بررسیهای تاریخی، شمارۀ 3،5-45.
مکی، حسین. (1361). تاریخ بیستساله ایران (کودتای 1299)، جلد 1، تهران: ناشر.
مهدوی، عبدالرضا هوشنگ. (1355). تاریخ روابط خارجی ایران (از ابتدای دوران صفوی تا پایان جنگ دوم جهانی 1945 تا 1500)، جلد 1، تهران: امیرکبیر.
مهمید، محمدعلی. (1361). پژوهشی در تاریخ دیپلماسی ایران قبل از هخامنشیان تا پایان قاجاریه، تهران: میترا.
میروشنیکف، لی. یف. ایوانوویچ. (1344). ایران در جنگ جهانی اول، مترجم ع. دخانیاتی، تهران: امیرکبیر.
ناصرالدینشاه قاجار. (1363). سفرنامه دوم فرنگستان، تصحیح میرزا رضا کلهر؛ ایرج افشار، تهران: شرق.
ناطق، هما. (۱۳۶۱). از ماست که بر ماست، تهران: آگاه.
نجمی، ناصر. (1381). وثوقالدوله و قرارداد ننگین 1919، تهران: گوتنبرگ.
نوایی، عبدالحسین. (۱۳۸۰). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره قاجار، تهران: سمت.
هدایت، مهدی قلی خان. (مخبرالسلطنه)(1375). خاطرات و خطرات، تهران: زوار. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 5 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1 |
||