آمار
| تعداد نشریات | 14 |
| تعداد شمارهها | 193 |
| تعداد مقالات | 1,863 |
| تعداد مشاهده مقاله | 3,182,346 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 2,602,139 |
پاسخ ریختشناسی تَرکهای سطح خاک به خرداقلیم ایجادشده توسط گزهای دستکاشت | ||
| پژوهش و توسعه جنگل | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 01 اردیبهشت 1405 | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.30466/jfrd.2026.56667.1787 | ||
| نویسندگان | ||
| لیلا علیزاده1؛ احمد علیجانپور* 2؛ حسین خیرفام3 | ||
| 1دانشجوی دکتری جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران | ||
| 2استاد، گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران | ||
| 3دانشیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و هدف: خشکشدن دریاچهها و تالابها در مناطق خشک و نیمهخشک مانند دریاچه ارومیه، پیامد تغییر اقلیم و فشارهای انسانی است و منجر به تشکیل بسترهای نمکی ناپایدار و منبع گردوغبارهای مضر میشود. استقرار گونههای مقاوم به شوری مانند گز (Tamarix ramosissima) بهعنوان راهبردی برای تثبیت خاک و تعدیل خرداقلیم مؤثر است. خرداقلیم ایجادشده توسط این گیاهان، دما را کاهش داده، نوسانات حرارتی را تعدیل، رطوبت نسبی را افزایش و تبخیر را محدود میکند و درنتیجه بر ریختشناسی تَرکهای سطحی در خاکهای رسی-شور تأثیرگذار است. چنین تَرکهایی علاوهبر اختلال در نفوذ آب، تبادل گاز و رشد ریشه، مسیرهایی برای فرسایش بادی ایجاد میکنند. با این حال، شناخت تأثیر خرداقلیم گیاهی بر الگوهای تَرکخوردگی در این اکوسیستمها ناقص بوده و برای بهینهسازی طرحهای احیایی ضروری است. مواد و روش: این پژوهش با هدف بررسی تأثیر خرداقلیم ایجادشده توسط درختچههای گز دستکاشت بر ریختشناسی تَرکهای سطح خاک در بستر غربی خشکشده دریاچه ارومیه طراحی شد. از میان درختچههایی که از سال 1394 کاشته شدهاند، 60 پایه بهصورت تصادفی سیستماتیک و با همگونی در ارتفاع، ابعاد تاج و فاصله انتخاب گردید تا حداکثر کنترل عوامل خارجی حاصل شود. با استفاده از دادههای گلباد ایستگاههای سینوپتیک (1328 تا1400)، جهت بادهای غالب منطقه تعیین شد. برای تحلیل ریختشناسی تَرکها، از 15 پایه، در چهار جهت جغرافیایی (شمال، جنوب، شرق، غرب)، دو نقطه نمونهبرداری، در داخل (در فاصله نصف قطر تاج) و خارج (در فاصله پنج تا هشت متر از طوقه، در فضای میانی مجاورت تاجها)، در نظر گرفته شد. مجموعاً 120 تصویر دیجیتال با وضوح بالا، عمود بر سطح و با فاصله کانونی ثابت ثبت شد. پردازش تصاویر با نرمافزار PCAS انجام و شاخصهای تراکم تَرک (Dc)، نسبت وزنی میانگین مساحت به محیط (AWMARP)، میانگین وزنی بُعد فرکتالی (AWMFRAC) و اتصالپذیری ریختشناختی (r) استخراج شدند. این شاخصها با روشهای آماری در دو محیط (داخل/خارج تاج) و چهار جهت مقایسه گردید تا نقش خرداقلیم و جهتگیری فضایی در الگوی تَرکخوردگی خاک ارزیابی شود. یافتهها: نتایج پژوهش نشان داد که خرداقلیم تاجپوشش درختچههای گز تأثیر قابلتوجهی بر ریختشناسی تَرکهای سطح خاک در بستر غربی دریاچه ارومیه دارد. در زیر تاجپوشش، مقادیر Dc بهطور میانگین 99/1 درصد، درحالیکه در خارج از تاج تنها 70/0 درصد بود. همچنین، AWMARP بیش از دو برابر (0375/0 در مقابل 014/0)، AWMFRAC تقریباً 12 برابر (40/1 در مقابل 122/0) و r تقریباً 83 درصد بیشتر (293/0 در مقابل 16/0) اندازهگیری شد. تجزیه واریانس دوطرفه تأثیر بسیار معنیدار موقعیت (داخل/خارج تاج) بر تمام شاخصها (01/0>p) و اثر معنیدار جهت فقط برr (01/0>p) را نشان داد؛ همچنین، اثر متقابل جهت و موقعیت بر AWMARP و r معنیدار بود (01/0>p)، که بیانگر وابستگی جهتی تأثیر خرداقلیم است. در زیر تاج، بیشترین مقادیر Dc و AWMFRAC در جهات شمالشرقی و شمالغربی مشاهده شد. آزمونهای t مستقل و توکی تفاوت بسیار معنیدار (01/0>p) را تأیید کردند که در مجموع، Dc حدود 65 درصد، AWMARP بیش از 60 درصد، AWMFRAC تقریباً 91 درصد و r حدود 43 درصد در زیر تاج بیشتر بود. تصاویر PCAS نیز بهصورت بصری نشان دادند که شبکه تَرکها در زیر تاج متراکمتر، یکنواختتر و با الگوی چندضلعی نیمهمنظم است، درحالیکه در مناطق باز پراکنده، نامنظم و قطعهقطعه است. این یافتهها مؤید نقش مؤثر خرداقلیم گز در تعدیل فرآیندهای فیزیکی خاکهای نمکی-رسی است. نتیجهگیری کلی: یافتههای این پژوهش نشان داد که درختچههای گز دستکاشت در بستر غربی دریاچه ارومیه با ایجاد خرداقلیم، ریختشناسی تَرکهای سطح خاک را بهطور معنیداری بهبود میبخشند؛ بهطوریکه شاخصهای Dc، AWMFRAC، AWMARP و r در زیر تاجپوشش بهوضوح بالاتر از مناطق باز بودند. این تغییرات منجر به تشکیل شبکهای متراکم، پیچیده و یکپارچه میشود که عملکرد هیدرولوژیکی و زیستی خاک را ارتقاء میدهد. بیشترین تأثیر در جهتهای شمالشرقی و شمالغربی مشاهده شد که احتمالاً ناشی از تعامل خرداقلیم با بادهای غالب و تابش خورشیدی است. از منظر کاربردی، گز فراتر از تثبیت فیزیکی، بهعنوان مهندس اکوسیستم، زمینهساز احیای اکولوژیکی و کاهش گردوغبار است و شاخصهای تَرکخوردگی میتوانند معیارهای کمّی اثربخشی طرحهای احیاء باشند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| احیای اکولوژیک؛ اکوسیستم نوپدید؛ پایداری ساختاری خاک؛ دریاچه ارومیه؛ فرسایش بادی | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 102 |
||